โครงการ อพ.สธ.-มข.

โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (อพ.สธ.)

Plant Genetic Conservation Project Under the Royal Initiative of

Her Royal Highness Princess Maha Chakri Sirindhorn

การร่วมสนองพระราชดำริในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหาวิทยาลัยขอนแก่น
โครงการ อพ.สธ. มีเป้าหมายเพื่อพัฒนาบุคลากร อนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรพันธุกรรมพืชให้เกิดประโยชน์ถึงมหาชนชาวไทย โดยมีวัตถุประสงค์ ดังนี้

ให้เข้าใจและเห็นความสำคัญของพันธุกรรมพืช
ให้ร่วมคิด ร่วมปฏิบัติ จนเกิดประโยชน์ถึงมหาชนชาวไทย
ให้มีระบบข้อมูลพันธุกรรมพืช สื่อถึงกันได้ทั่วประเทศ

การดำเนินงานของโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ มีกรอบการดำเนินงาน 3 กรอบ 8 กิจกรรม ดังนี้
• กรอบการเรียนรู้ทรัพยากร
กิจกรรมปกปักพันธุกรรมพืช
กิจกรรมสำรวจเก็บรวบรวมพันธุ์พืช
กิจกรรมปลูกรักษาพันธุกรรมพืช
• กรอบการใช้ประโยชน์
กิจกรรมอนุรักษ์และใช้ประโยชน์พันธุกรรมพืช
กิจกรรมศูนย์ข้อมูลพันธุกรรมพืช
กิจกรรมวางแผนพัฒนาพันธุ์พืช
• กรอบการสร้างจิตสำนึก
กิจกรรมสร้างจิตสำนึกการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช
กิจกรรมพิเศษสนับสนุนการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช

     โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหาวิทยาลัยขอนแก่น (อพ.สธ.-มข.)
มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้ร่วมสนองพระราชดำริเป็นคณะปฏิบัติงานวิทยาการในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ ตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2540 โดยมีคณะและหน่วยงานที่เข้าร่วมสนองพระราชดำริหลายแห่ง มีคณะที่เข้าร่วมดำเนินงานหลักๆ จำนวน 5 คณะ คือ คณะวิทยาศาสตร์, คณะเกษตรศาสตร์, คณะเภสัชศาสตร์, คณะศึกษาศาสตร์ และคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ โดยในปี 2540-2549 ได้ดำเนินการในพื้นที่โคกภูตากา อำเภอเวียงเก่า จังหวัดขอนแก่น โดยดำเนินกิจกรรมต่างๆ จำนวน 4 กิจกรรม อันได้แก่ กิจกรรมที่ 1 กิจกรรมปกปักพันธุกรรมพืช ประกอบด้วย ศึกษาชีวโมเลกุลของพืช ทั้งนี้เพื่อฟื้นฟูสภาพพื้นที่โดยการปลูกพรรณไม้เพิ่มเติม และการคัดเลือกพันธุ์พืชเพื่อนำไปขยายผลต่อไป การสำรวจทำขอบเขตพื้นที่ การปลูกไผ่รวกเป็นแนวรั้ว การสำรวจพรรณไม้และการศึกษาสัณฐานวิทยาและชีววิทยาของพืช ทั้งนี้เพื่ออนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่แห่งนี้ให้เป็นห้องปฏิบัติการธรรมชาติสำหรับใช้ในการศึกษาเกี่ยวกับพืชพรรณ สภาพทางนิเวศน์ สภาพทางกายภาพและชีวภาพ กิจกรรมที่ 3 กิจกรรมปลูกรักษาพันธุกรรมพืช ประกอบด้วย การสำรวจพื้นที่ วางระบบน้ำ สร้างบ้านพักเจ้าหน้าที่ สำนักงานกลาง เรือนเพาะชำกล้าไม้และรวบรวมพันธุกรรมพืช ทั้งนี้เพื่อฟื้นฟูสภาพพื้นที่โดยการปลูกพืชพรรณไม้เพิ่มเติม และการคัดเลือกพันธุ์พืชเพื่อนำไปขยายผลต่อไป กิจกรรมที่ 4 กิจกรรมอนุรักษ์และใช้ประโยชน์พันธุกรรมพืช ประกอบด้วย การศึกษาด้านสัณฐานวิทยา สรีรวิทยา โภชนาการ รงควัตถุ กลิ่น เนื้อไม้ ตลอดจนการปลูก ดูแลรักษา และการขยายพันธุ์ ทั้งนี้เพื่ออนุรักษ์ให้เกิดความยั่งยืนในการพัฒนาและใช้ประโยชน์ให้เกิดผลในทางเศรษฐกิจแก่ชุมชน นอกจากนี้ ยังมีกิจกรรมอื่นๆ อีก เช่น กิจกรรมศูนย์ข้อมูลพันธุกรรมพืช กิจกรรมสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช และกิจกรรมที่ 8 กิจกรรมพิเศษอื่นๆ เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช เช่น การศึกษาสภาพทางนิเวศวิทยา การรวบรวมภูมิปัญญาท้องถิ่น การทำเอกสารเผยแพร่ การอบรมเจ้าหน้าที่และเกษตรกร การสำรวจและทำแผนที่ชุดดิน การวิเคราะห์ดินทั้งทางกายภาพ เคมี และชีวภาพ การจัดทำพิพิธภัณฑ์ดิน ตลอดจนการอนุรักษ์ดินและน้ำ
ต่อมาในปี 2550 การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยได้นำพื้นที่เขื่อนต่างๆ สนองพระราชดำริ เข้าร่วมโครงการ อพ.สธ. จำนวน 4 พื้นที่ ได้แก่ เขื่อนอุบลรัตน์ อำเภออุบลรัตน์ จังหวัดขอนแก่น, เขื่อนจุฬาภรณ์ อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ, เขื่อนห้วยกุ่ม อำเภอเกษตรสมบูรณ์ จังหวัดชัยภูมิ และเขื่อนสิรินธร อำเภอสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี ในการที่จะทำให้บรรลุกรอบการดำเนินงานทั้ง 3 ด้านของโครงการ อพ.สธ. โดยมีรายละเอียดพื้นที่ ดังนี้
1.โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี พื้นที่โคกภูตากา ตำบลเมืองเก่าพัฒนา อำเภอเวียงเก่า จังหวัดขอนแก่น พื้นที่ 706 ไร่ 1 งาน 22 ตารางวา
2.โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พื้นที่เขื่อนอุบลรัตน์ ตำบลอุบลรัตน์ อำเภออุบลรัตน์จังหวัดขอนแก่น พื้นที่ประมาณ 1,463 ไร่
3.โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พื้นที่เขื่อนจุฬาภรณ์ ตำบลทุ่งลุยลาย อำเภอคอนสาร จังหวัดชัยภูมิ พื้นที่ประมาณ 814 ไร่
4.โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พื้นที่เขื่อนห้วยกุ่ม ตำบลหนองโพนงาม อำเภอเกษตรสมบูรณ์ จังหวัดชัยภูมิ พื้นที่ประมาณ 876 ไร่
5. โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี พื้นที่เขื่อนสิรินธร ตำบลช่องเม็ก อำเภอสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี พื้นที่ประมาณ 2,936 ไร่
มหาวิทยาลัยขอนแก่น จึงได้จัดทำแผนการวิจัยขึ้นมาใหม่เพื่อสนองโครงการ อพ.สธ. ในระยะ 5 ปี (พศ. 2550-2554) ซึ่งมีคณะและหน่วยงานที่เข้าร่วมสนองพระราชดำริ จำนวน 5 คณะ คือ คณะวิทยาศาสตร์, คณะเกษตรศาสตร์, คณะเภสัชศาสตร์, คณะแพทยศาสตร์ และคณะเทคนิคการแพทย์ โดยได้ดำเนินการศึกษาวิจัยต่อเนื่องในพื้นที่โคกภูตากา และพื้นที่ซึ่งการไฟฟ้าฝ่ายผลิต สนองพระราชดำริ เพื่อเข้าร่วมโครงการ อพ.สธ. ในบริเวณเขื่อนจุฬาภรณ์ จังหวัดชัยภูมิ, เขื่อนอุบลรัตน์ จังหวัดขอนแก่น, เขื่อนห้วยกุ่ม จังหวัดชัยภูมิ และเขื่อนสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี เป็นโครงการสำรวจและวิจัยทรัพยากรกายภาพและชีวภาพ
และจากการดำเนินงานในระยะ 5 ปี (พ.ศ. 2550-2554) ดังกล่าว จะเป็นโครงการการสำรวจและวิจัยทรัพยากรกายภาพและชีวภาพ ทั้ง พืช สัตว์ จุลินทรีย์ ไปแล้ว ดังนั้นกรอบการดำเนินงานในระยะ 5 ปี ต่อมา (พ.ศ. 2555-2559) จึงเข้าสู่การนำทรัพยากรไปใช้ประโยชน์ ดังนั้นจึงมีแผนการดำเนินโครงการวิจัยต่อเนื่องและการนำไปใช้ประโยชน์ในพื้นที่เขื่อนจุฬาภรณ์ จังหวัดชัยภูมิ พื้นที่ป่าชุมชนในจังหวัดขอนแก่น รวมทั้งพื้นที่ของมหาวิทยาลัยขอนแก่นด้วย และในปี พ.ศ. 2558-2559 มีแผนดำเนินโครงการวิจัยใหม่ในพื้นที่สวนสัตว์อุบลราชธานี จังหวัดอุบลราชธานี และโครงการวิจัยต่อยอดในพื้นที่ปกปักพันธุกรรมพืชที่ได้ดำเนินงานวิจัยไปแล้ว และนอกจากงานสนองพระราชดำริเป็นคณะปฏิบัติงานวิทยาการ อพ.สธ. แล้ว มหาวิทยาลัยขอนแก่นยังมีกิจกรรม/โครงการ อื่นๆ ที่เข้าร่วมสนองพระราชดำริ ตามกรอบและกิจกรรมของโครงการ อพ.สธ. เช่น ประสานงานและให้ข้อมูลการจัดทำพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาโคกภูตากา จัดตั้งพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา อพ.สธ.-มหาวิทยาลัยขอนแก่น จัดตั้งศูนย์ประสานงาน อพ.สธ.-มข. งานสนับสนุนโรงเรียนสมาชิกสวนพฤกษศาสตร์โรงเรียน และสนับสนุนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในเรื่องการสำรวจและจัดทำฐานทรัพยากรท้องถิ่น ประสานงานและสนับสนุนการดำเนินงานเครือข่ายเชิงประเด็นโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริฯ (อพ.สธ.) สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา เครือข่ายอุดมศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบน เป็นต้น

แผนแม่บทระยะ 5 ปีที่หก (2560-2564) อพ.สธ. – มข. พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา อพ.สธ. – มหาวิทยาลัยขอนแก่น

รายชื่อโครงการวิจัย อพ.สธ.-มข. ในการร่วมสนองพระราชดำริ ปี ๒๕๔๕ – ๒๕๖๒ โดยมีรายละเอียดการดำเนินงานในแต่ละปี ดังนี้